Tłumaczenie literackie – na czym polega?

Spis Treści:

Przekład literacki to jedna z nielicznych form tłumaczenia, która jak dotąd w dużej mierze oparła się digitalizacji, a tłumacze powieści, książek i artykułów naukowych mają to szczęście, że nieprędko zostaną zastąpieni przez maszyny. W związku z tym warto poznać bliżej tę perspektywiczną specjalizację w profesji tłumacza, jaką jest tłumaczenie literackie.

Tłumaczenie literackie – definicja

Przekład literacki polega na tłumaczeniu różnego typu dzieł literackich, począwszy od powieści romantycznej, przez fabularyzowany reportaż wojenny, aż po memuary.

W ujęciu literaturoznawczym przekład literacki może jednak obejmować:

  • znaczenie węższe – przekład na język obcy wyłącznie gatunków należących do gatunku literatury pięknej;
  • znaczenie szersze – przekład także gatunków pogranicznych, takich jak esej, pamiętnik czy reportaż;
  • znaczenie ogólne – przekład literatury rozumianej jako całość piśmiennictwa, a zatem wszelkiego rodzaju utworów objętych ochroną prawa autorskiego.

Na potrzeby dzisiejszego artykułu przyjmiemy tę drugą definicję jako najbardziej zbliżoną do rzeczywistego stanu rzeczy.

Z jakimi tekstami pracuje tłumacz literacki?

Tłumaczenie literackie najczęściej obejmuje przekład tekstów, które w całości lub części stanowią fikcję. A zatem tłumacz literacki zajmuje się przekładem:

  • prozy (powieść, esej, pamiętnik, wspomnienia, reportaż literacki);
  • poezji (anakreontyk, ballada, canzona, dytyramb, elegia);
  • dramatu (komedia, tragikomedia, drama, tragedia, melodramat).

Tłumaczenie literackie w świetle prawa

Zgodnie z postanowieniami polskiego prawa tłumacz literacki jest uznawany za twórcę, a przekład jest dziełem chronionym przez prawo autorskie tak samo jak oryginalne dzieła literackie. W związku z tym tłumacze literaccy walczą o uznawanie i wyszczególnianie ich nazwisk na okładkach książek i powieści wraz z danymi autorów.

Postulaty dotyczące praw i obowiązków tłumacza zawarte zostały w Karcie Tłumacza Polskiego opracowanej przez ekspertów Stowarzyszenia Tłumaczy Polskich na podstawie Karty Tłumacza Międzynarodowej Federacji Tłumaczy (FIT) z 1963 roku.

Tłumaczenie literackie a inne typy przekładu – różnice

Tłumaczenie literatury w zasadniczy sposób różni się od innych rodzajów przekładu. Wynika to z faktu, że główną zasadą przekładu literackiego jest przewaga poetyckiej funkcji komunikacyjnej nad treściowo-językową. Oznacza to, że oprócz przekazywania czytelnikowi informacji, dobry przekład literacki powinien także oddawać walory estetyczne dzieła.

Artystyczny obraz stworzony w danym dziele literackim oddziałuje na czytelnika na płaszczyźnie emocjonalnej, co sprawia, że tłumacz literacki musi brać pod uwagę specyficzne cechy tekstu, a nie tylko języka. To właśnie poetyckie ukierunkowanie tekstu odróżnia ten typ od innych form przekładu.

Czytając opowiadanie, wiersz lub inny rodzaj utworu literackiego przetłumaczonego z języka obcego, odbieramy sam tekst wraz z jego znaczeniem, emocjami i postaciami. Osiągnięcie głównego celu tłumaczenia literackiego, czyli wykreowania określonego obrazu w umyśle czytelnika, może wiązać się z pewnymi odstępstwami od standardowych zasad – przykładowo, zastąpieniem oczywistego wyrażenia synonimami, przysłowiami lub zmianą struktury zdań. Tłumacz literacki odtwarza nieliteralne brzmienie pierwotnego dzieła, a zatem wiele zależy od jego postrzegania.

Tłumaczenie literackie i zwykłe - porównanie celów (tabela)

Przekład literacki – metody tłumaczeniowe

Konieczność skonfrontowania dwóch systemów językowych, ideologii i kultur, a nie wyłącznie kwestii językowych, zmusza tłumacza literatury do korzystania z szeregu strategii i technik przekładowych. Oto najważniejsze z nich.

Emulacja

Emulacja to strategia tłumaczeniowa, która polega na wierności tradycjom języka źródłowego przy jednoczesnej próbie prześcignięcia wzorców stosowanych w języku przekładu.

Emulgacja była za powszechnie stosowana w epoce renesansu oraz przekładzie dzieł z tego okresu. Jednym z najsłynniejszych przykładów zastosowania emulgacji w przekładzie na język polski jest tłumaczenie „Pieśni” Horacego przez Jana Kochanowskiego.

Dążenie do osiągnięcia zadowalającego poziomu emulgacji w tekstach literackich wymaga od tłumacza ogromnego talentu literackiego, zdolności artystycznych oraz wiedzy z zakresu filologii i kulturoznawstwa, a także wiary we własne umiejętności i chęci współzawodnictwa z autorem, zamiast typowej dla czasów obecnych współpracy w imię wierności przekładu.

Imitacja

Strategia imitacji w tłumaczeniu polega na stworzeniu utworu literackiego naśladującego język oryginału lub nawiązującego do samej treści dzieła.

Tłumacz posiłkujący się zasadami imitacji w sposób swobodny odwołuje się do tłumaczonego tekstu i dopuszcza się jego celowej modyfikacji. W metodzie imitacyjnej, zwłaszcza jej podtypie zwanym parafrazą, autor przekładu wykorzystuje pewne wydarzenia, motywy, miejsca i postaci z tekstu oryginalnego.

Adaptacja

Termin „adaptacja” pochodzi od łacińskiego sformułowania adaptatio, które oznacza przystosowanie. Adaptacja jest najbardziej popularnym sposobem podejścia do przekładu, który polega na dopasowaniu języka docelowego do warunków panujących w środowisku i kulturze typowej dla języka przekładu.

Dana strategia umożliwia modyfikację terminologii w celu osiągnięcia lepszego zrozumienia dzieła wśród odbiorców. Warto zaznaczyć, że tłumacze posługujący się tą metodą nie ingerują w treść i jego sens dzieła, a jedynie dostosowują styl i rejestr w taki sposób, aby lepiej odpowiadał nowej rzeczywistości.

Tłumacz literatury – kto sprawdzi się w tej roli?

Zgodnie z danymi opublikowanymi w poradniku dla początkujących tłumaczy, opracowanym przez ekspertów ze Stowarzyszenia Tłumaczy Literatury, osoba aspirująca do sukcesów na tym polu powinna posiadać między innymi następujące umiejętności:

  • perfekcyjna znajomość języka docelowego w różnych stylach i rejestrach (także historycznych) oraz aktualnych zasad poprawności językowej;
  • doskonała znajomość języka i kultury wybranego kraju oraz dziedziny, której dotyczy tekst;
  • oczytanie oraz świadomość gatunków, konwencji i środków literackich;
  • umiejętność krytycznej analizy i interpretacji tekstu;
  • znajomość zasad edytorstwa.

Podsumowanie:

  • Przekład literacki oznacza konfrontowanie dwóch systemów językowych, ideologii i kultur.
  • Celem przekładu literackiego jest oddziaływanie na czytelnika na płaszczyźnie emocjonalnej, a nie jedynie językowej.
  • Tłumacz literatury powinien doskonale znać język docelowy i kulturę typową dla miejsca posługiwania się tym językiem.
  • Przekład literacki najczęściej obejmuje tłumaczenie tekstów fikcyjnych i fabularyzowanych odnoszących się do gatunków prozy, liryki i dramatu.
  • Adaptacja językowa to najpopularniejsza strategia tłumaczenia literackiego, która polega na dopasowaniu elementów dzieła do warunków kultury i języka docelowego.

Oceń artykuł:

Julia Mraczny

Doświadczony copywriter oraz tłumacz języka angielskiego i rosyjskiego. Uzyskała tytuły magistra filologii rosyjskiej z językiem angielskim oraz International Business Law and Arbitration, gdyż pasjonuje się światem biznesu, polityki i słowem pisanym. Od kilku lat jest wolnym strzelcem i zajmuje się korektą, przekładem i tworzeniem treści w języku polskim, rosyjskim i angielskim. Jej największą pasją jest literatura, dlatego specjalizuje się w przekładzie powieści, ale zdobywa także doświadczenie w lokalizacji gier i przekładzie audiowizualnym. Najwięcej pisze na temat meandrów prawnych, zawiłości biznesowo-gospodarczych, marketingu oraz o tajnikach aranżacji wnętrz. W życiu prywatnym uwielbia sport, literaturę XX i XXI wieku, a także spędzanie czasu ze swoimi dwoma ukochanymi czworonogami.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Ostatnio na blogu

17.04.2024 Tłumaczenia
11.04.2024 Porady i Ciekawostki
04.04.2024 Tłumaczenia
20.03.2024 Porady i Ciekawostki
28.02.2024 Porady i Ciekawostki
23.02.2024 Porady i Ciekawostki
21.02.2024 Tłumaczenia
13.02.2024 Zawód Tłumacza

Profesjonalne tłumaczenia językowe

Darmowa wycena

Zbuduj karierę z Native Writer

Sprawdź oferty pracy